تحول صداها از «نوگ روچ» تا «نوروز»

مختصری درباره‌ی تحول صداها در جشن نوروز از دید انسان‌شناسی صدا

سهند اطهری

این نوشته پیش از این در ویژه‌نامه‌نوروزی سال ۱۳۹۳ سایت انسان‌شناسی و فرهنگ منتشر شده است.

 

آیین‌ها و جشن‌ها در جوامع بشری از کنش‌های مختلفی تشکیل شده اند. بسیاری از این کنش‌ها نیز به لحاظ ادراکی جنبه‌های مختلفی دارند: دیده می‌شوند، شنیده می‌شوند، طعم دارند، بوی خاصی می‌دهند و تجربه‌ی لمسی ویژه‌ای دارند. یکی از این جنبه‌ها که به مرور زمان و به دلیل تغییرات در جنس مواد و کالاهای مورد استفاده، و ساختار و مصالح ساختمان‌ها و شهرها و دگرگونی لهجه‌ها و لحن‌های مردم دچار تغییرات زیادی می‌شود، جنبه‌ی شنیداری کنش‌هاست. به عبارت دیگر صدای کنش‌ها به مرور زمان متحول می‌شود. به عنوان مثال، در زبان فارسی میانه که زبان رسمی ایران دوران ساسانیان بوده جشن نخستین روز سال نو را «نوگ روچ» می‌نامیده اند. اما امروزه این جشن را «نوروز» می‌نامند. در واقع، صدایی که تلفظ نام این جشن می‌داده و آواهایی که در هنگام تلفظ‌شان تولید می‌شده، به مرور زمان متحول شده است. اما این تحول تنها مختص زبان نیست.

کوزه

جشن سال نو در دوران‌های مختلف تاریخ ایران کنش‌های مختلفی داشته. گفته می‌شود در دوران هخامنشیان، نمایندگان اقوام در نوروز برای تقدیم هدایای نوروزی به پادشاه خدمت او می‌رسیده اند. همان نمایندگانی که نقش‌شان بر دیواره‌های تخت جمشید کنده شده. نویسندگان دوران اسلامی این طور از دوران ساسانی نوشته اند که در «نوگ روچ» شاهان در شاد کردن مردم می‌کوشیده‌ اند و مردم نیز دست از کار می‌کشیده اند و شادی می‌کرده اند. در عین حال فعالیت‌هایی نظیر سکه زدن، رسیدگی به پاکیزگی آتشکده‌ها، قربانی کردن، درخت کاشتن و عمران و آبادانی از جمله کارهایی بوده که در این دوران در نوروز انجام می‌شده. برخی از پادشاهان این دوره، یک روز را در نوروز بار عام می‌داده اند. در چنین روزی، آمد و شد مردم به کاخ پادشاهی آزاد بوده است. از چند روز پیش از آن نیز جارچیان، مردم را از خبر بار عام آگاه می‌کرده اند. گفته می‌شود برخی پادشاهان در دوران عباسی سکه ضرب می‌کردند و بر سر مردم می‌ریختند.

سکه‌های عباسی

در بین مردم نیز، کنش‌های مختلفی مرسوم بوده. مردم با بر افروختن آتش در شب سال نو و آب پاشیدن به هم در بامداد نوروز این دو عنصر را گرامی می‌داشته اند. اجرای نمایش‌های آیینی، تهیه‌ی سبزه‌ی حبوبات و غلات، فراهم کردن شیرینی و خوراکی‌های گوناگون، نواختن موسیقی و خواندن نغمه‌های شاد و انجام بازی‌های مختلف نیز جزو فعالیت‌های نوروزی بوده است.

همه‌ی این کنش‌های آیینی نوروز، صدای خاص خود را ایجاد می‌کرده اند. اما چگونه می‌توان دریافت که سکه زدن، تمیز کردن آتشکده‌ها و عمران و آبادانی در دوران ساسانی چه صداهایی ایجاد می‌کرده است؟ و یا گوش‌انداز۱ بارعام شاهان که در آن مردم آزادانه به کاخ سلطنت تردد می‌کرده‎‌اند چه رخدادهای صوتی‌ای را در بر داشته؟ و آوای۲ مردم زمانی که «نوگ روچ» را به هم تبریک می‌گفته اند چه لحن و لهجه و زیروبمی‌ای داشته؟ و آیا بلند حرف می‌زده اند یا آرام؟ یا مثلاً جارچیان به چه لحنی و با چه آوایی خبر بار عام را به مردم می‌داده اند؟ آیا راه می‌رفته اند و جار می‌زده اند، و یا سوار بر اسب بوده اند و برای این که صدای‌شان بر صدای کوفتن سُم اسب‌ها بر زمین غلبه کند، از بلندگوهای ساده‌ی شیپوری استفاده می‌کرده اند؟

کالسکه‌ی هخامنشی

آیا می‌توان توصیف کردکه سازهایی که مردم در زمان این جشن می‌نواخته اند چه صدایی می‌داده اند؟ یا بازی‌هایی که انجام می‌‌داده اند چه صدایی می‌داده است؟ و یا آتش‌هایی که بر می‌افروخته اند چه جور صدایی تولید می‌کرده اند؟ یا آبی که به هم می‌پاشیده اند را در چه ظرف‌هایی فراهم می‌کرده اند و این ظرف‌ها چه صداهایی می‌داده اند؟ و یا سکه‌هایی که بر سر مردم ریخته می‌شده چگونه تجربه‌ی صوتی‌ای بوده؟

البته، شاید صداهایی مثل صدای سوختن چوب، صدای پاشیده شدن آب و یا افتادن سکه بر خاک و سنگ در طی هزاره‌ها، کم و بیش یکسان مانده باشند. ولی بسیاری صداها همچون لهجه‌ها، لحن‌ها، صدای وسایل نقلیه، صدای سازها، رنگ پژواک‌های برآمده از دیوارهای ساختمان‌ها و همهمه‌ی مردم می‌تواند بسته به شرایط اقتصادی، سیاسی و اجتماعی فرق کند. به عنوان مثالی دیگر، در گذشته‌های نه چندان دور، اعلام لحظه‌ی تحویل سال به واسطه‌ی صدای برآمده از شلیک توپ انجام می‌شده. به عبارتی دیگر، صدای شلیک توپ، صدانماد۳ تحویل سال بوده است. ولی امروزه با تحولاتی که در شرایط اقتصادی، سیاسی و اجتماعی رخ داده، این صدانماد از بین رفته و تحویل سال از طریق رسانه‌ها اعلام می‌شود.

توپ

اگرچه پیش از ابداع دستگاه خودنگارِ صدا۴ در قرن نوزدهم امکان ضبط صداهای واقعی وجود نداشته، ولی اگر می‌شد صدای آتش‌بازی قبل از نوروز در دوران اشکانی را ضبط و بایگانی کرد، می‌شد امروز به قیاس آن با صدای چهارشنبه‌سوریِ امروزی پرداخت. اما این امکان امروز وجود دارد. در واقع، این روزها دستگاه‌های ضبط صداها با کیفیت‌های خیلی بالا در دسترس بسیاری از مردم‌نگاران و انسان‌شناسان قرار گرفته است. این امکان می‌تواند فرصت خوبی برای ثبت اسناد صوتی مردم‌شناختی باشد، اسنادی که هم مطالعات فعلی را قوام می‌بخشد و هم مطالعات تطبیقی در آینده را مقدور می‌سازد.

 

پی‌نوشت

۱٫ soundscape، مجموعه‌ی همه‌ی آنچه در یک نقطه شنیده می‌شود

۲٫ Voice

۳٫ Soundmark

۴٫ Phonautograph

 

منابع

[۱] عسکر بهرامی، جشن‌های ایرانیان، دفتر پژوهش‌های فرهنگی

[۲] علی بلوکباشی، نوروز جشن نوزایی آفرینش، دفتر پژوهش‌های فرهنگی

[۳] عکس‌های نمایشگاه ایران باستان در بریتیش میوزیم لندن، ۲۰۱۱، http://news.bbc.co.uk

 

دیدگاه شما چیست؟